Czym się różni udar od wylewu?

„Udar” i „wylew” bywają używane zamiennie, ale to nie to samo. Najpierw trzeba oddzielić język potoczny od medycznego, potem zobaczyć, co dokładnie dzieje się w mózgu, a na końcu łatwiej zrozumieć, dlaczego objawy mogą wyglądać podobnie, choć przyczyna jest inna. To ważne nie tylko dla porządku w pojęciach. Od rodzaju udaru zależy sposób leczenia, tempo działania i rokowanie.

Udar a wylew – najkrótsza odpowiedź

Udar mózgu to ogólna nazwa nagłego zaburzenia pracy mózgu spowodowanego problemem z krążeniem. Ten problem może mieć dwie główne postacie: naczynie zostaje zatkane albo pęka.

Wylew to określenie potoczne. Najczęściej oznacza udar krwotoczny, czyli sytuację, w której dochodzi do krwawienia do mózgu lub jego okolic. Innymi słowy: każdy wylew jest udarem, ale nie każdy udar jest wylewem.

W praktyce medycznej mówi się o udarze niedokrwiennym i udarze krwotocznym. Słowo „wylew” nie jest precyzyjne, choć w codziennej rozmowie nadal pojawia się bardzo często.

To rozróżnienie ma znaczenie. Udar niedokrwienny leczy się inaczej niż krwotoczny, a podanie niewłaściwego leczenia mogłoby pacjentowi poważnie zaszkodzić.

Co dzieje się w mózgu podczas udaru?

Mózg potrzebuje stałego dopływu tlenu i glukozy. Gdy przepływ krwi nagle się zatrzymuje albo krew wydostaje się poza naczynie, komórki nerwowe zaczynają obumierać. Dzieje się to szybko. Dlatego przy udarze tak często powtarza się, że liczy się każda minuta.

Udar niedokrwienny

To najczęstszy typ udaru – odpowiada za około 80–85% przypadków. Dochodzi do niego wtedy, gdy tętnica doprowadzająca krew do części mózgu zostaje zamknięta przez skrzeplinę albo zwężona tak bardzo, że przepływ staje się niewystarczający.

Przyczyną może być miażdżyca, migotanie przedsionków, zakrzep powstający w sercu albo zmiany w naczyniach szyjnych. W efekcie fragment mózgu zostaje odcięty od tlenu. Objawy pojawiają się nagle: opadnięty kącik ust, niedowład ręki, zaburzenia mowy, problem z widzeniem, nagłe zawroty głowy.

W tym typie udaru możliwe jest leczenie mające przywrócić przepływ krwi, ale tylko w określonym czasie i po wcześniejszym potwierdzeniu rozpoznania badaniami obrazowymi. Tu nie ma miejsca na zgadywanie.

Udar krwotoczny, czyli „wylew”

W udarze krwotocznym naczynie krwionośne pęka, a krew przedostaje się do tkanki mózgowej lub przestrzeni wokół mózgu. Uszkadza to tkanki bezpośrednio i dodatkowo zwiększa ciśnienie wewnątrzczaszkowe.

Taki udar bywa związany z nieleczonym nadciśnieniem tętniczym, tętniakiem, wadą naczyń, zaburzeniami krzepnięcia albo urazem. Objawy potrafią być bardzo gwałtowne. Często pojawia się silny ból głowy, nudności, wymioty, zaburzenia świadomości, a czasem drgawki.

To właśnie ten obraz najczęściej kojarzy się z „wylewem”, choć nie każdy krwotok wygląda tak samo dramatycznie na początku. Czasem pierwszym objawem jest po prostu nagłe osłabienie jednej strony ciała albo bełkotliwa mowa.

Dlaczego te pojęcia są tak często mylone?

Powód jest prosty: przez lata słowo „wylew” funkcjonowało w języku codziennym jako zbiorcze określenie ciężkiego incydentu neurologicznego. W starszych rozmowach rodzinnych „wylew” oznaczał niemal każdy nagły paraliż, problem z mową czy utratę przytomności.

Medycyna poszła jednak dalej i potrzebuje precyzji. Dziś wiadomo, że objawy podobne z zewnątrz mogą wynikać z zupełnie innego mechanizmu. A skoro mechanizm jest inny, inne musi być też leczenie.

Do zamieszania dokłada się fakt, że oba stany dotyczą mózgu i oba pojawiają się nagle. Dla osoby postronnej różnica między „zatkanym naczyniem” a „pękniętym naczyniem” nie jest widoczna bez tomografii komputerowej lub rezonansu. Dlatego nie da się tego odróżnić „na oko”, nawet jeśli ktoś jest przekonany, że objawy „wyglądają jak typowy wylew”.

Nie wolno samodzielnie zakładać, że to na pewno wylew albo na pewno udar niedokrwienny. Takie rozróżnienie wymaga pilnej diagnostyki obrazowej, najczęściej tomografii głowy.

Objawy – podobne, ale czasem z innym akcentem

Zarówno udar niedokrwienny, jak i krwotoczny mogą dawać bardzo podobne objawy neurologiczne. Najczęstsze to:

• nagłe opadnięcie kącika ust,
• niedowład lub drętwienie ręki i nogi po jednej stronie,
• zaburzenia mowy – mówienie niewyraźne albo trudność ze zrozumieniem słów,
• nagłe pogorszenie widzenia,
• silne zaburzenia równowagi i koordynacji,
• zaburzenia świadomości.

W udarze krwotocznym częściej występuje bardzo silny ból głowy, nudności, wymioty i gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego. Nie jest to jednak żelazna reguła. Z kolei udar niedokrwienny potrafi zacząć się mniej spektakularnie, ale wcale nie znaczy to, że jest „łagodny”.

Jak szybko rozpoznać alarmujące sygnały?

Przy podejrzeniu udaru dobrze sprawdza się prosty schemat oceny twarzy, rąk i mowy. Nie zastępuje diagnozy, ale pozwala błyskawicznie wychwycić problem.

1. Poprosić o uśmiech – asymetria twarzy to sygnał alarmowy.
2. Poprosić o uniesienie obu rąk – opadanie jednej ręki jest niepokojące.
3. Poprosić o powtórzenie prostego zdania – bełkotliwa mowa lub trudność w wypowiedzi wymaga reakcji.
4. Natychmiast zadzwonić po pomoc i zapamiętać godzinę wystąpienia objawów.

To ostatnie bywa pomijane, a ma ogromne znaczenie. Dla lekarzy czas początku objawów pomaga zdecydować, jakie leczenie można jeszcze zastosować.

Leczenie udaru i wylewu nie jest takie samo

Tu widać najważniejszą praktyczną różnicę. W udarze niedokrwiennym celem jest jak najszybsze udrożnienie naczynia lub ograniczenie skutków niedokrwienia. W odpowiednim oknie czasowym stosuje się leczenie trombolityczne albo zabiegi wewnątrznaczyniowe, jeśli są wskazania.

W udarze krwotocznym takie postępowanie byłoby błędem. Tam priorytetem jest opanowanie krwawienia, kontrola ciśnienia tętniczego, leczenie wzrostu ciśnienia śródczaszkowego, czasem interwencja neurochirurgiczna. Czasem potrzebne jest też odwrócenie działania leków przeciwkrzepliwych, jeśli pacjent je przyjmował.

Z zewnątrz oba przypadki mogą wyglądać podobnie: osoba przestaje wyraźnie mówić, przewraca się, ma słabą rękę. W środku dzieją się jednak dwie różne rzeczy. Dlatego tak ważne jest, by nie podawać na własną rękę żadnych leków „na rozrzedzenie krwi” ani nie czekać, aż objawy miną.

Co robić do czasu przyjazdu pogotowia?

Najważniejsze jest szybkie wezwanie zespołu ratownictwa medycznego. Nie powinno się wieźć chorego własnym autem, jeśli stan jest niestabilny albo objawy narastają. Ratownicy mogą zacząć postępowanie już po drodze i zawieźć pacjenta do odpowiedniego ośrodka.

Do czasu przyjazdu pomocy warto zadbać o podstawowe bezpieczeństwo: ułożyć chorego wygodnie, nie podawać jedzenia ani picia, kontrolować oddech i świadomość. Jeśli doszło do utraty przytomności i brak jest prawidłowego oddechu, trzeba rozpocząć resuscytację zgodnie z zasadami pierwszej pomocy.

Nie warto „przeczekiwać”, gdy objawy po kilku minutach trochę się cofają. To może być TIA, czyli przemijający atak niedokrwienny – sygnał, że ryzyko pełnego udaru jest wysokie.

Kto jest najbardziej narażony?

Czynniki ryzyka częściowo się pokrywają dla obu typów udaru, ale niektóre z nich mają szczególne znaczenie przy krwawieniu. Największe znaczenie ma nadciśnienie tętnicze – długo lekceważone, często bezobjawowe, a bardzo destrukcyjne dla naczyń.

Do częstych czynników ryzyka należą też:

• migotanie przedsionków,
• cukrzyca,
• palenie tytoniu,
• miażdżyca i wysoki cholesterol,
• otyłość i mała aktywność fizyczna,
• nadużywanie alkoholu,
• wiek, choć udary zdarzają się także osobom młodszym.

W przypadku udaru krwotocznego duże znaczenie mają także tętniaki, wady naczyniowe i zaburzenia krzepnięcia. Nie da się wyeliminować każdego zagrożenia, ale spora część profilaktyki jest dość konkretna: leczenie ciśnienia, kontrola rytmu serca, regularne badania, ograniczenie papierosów i alkoholu.

Czy po „wylewie” i udarze zawsze zostają trwałe skutki?

Nie zawsze, ale ryzyko powikłań jest realne w obu przypadkach. Skutki zależą od miejsca uszkodzenia mózgu, rozległości zmian, wieku pacjenta i tego, jak szybko wdrożono leczenie. Czasem pozostaje niedowład, problem z mową, pamięcią, połykaniem albo koncentracją. Czasem udaje się wrócić do sprawności w dużym stopniu.

Rehabilitacja zaczyna się wcześnie i obejmuje nie tylko ruch, ale też terapię mowy, ocenę funkcji poznawczych, naukę codziennych czynności. W udarze nie chodzi wyłącznie o przeżycie ostrej fazy. Potem zaczyna się drugi etap: odzyskiwanie możliwie największej samodzielności i zapobieganie kolejnemu incydentowi.

Najważniejsze do zapamiętania jest jedno: wylew nie jest przeciwieństwem udaru. To potoczne określenie jednego z jego rodzajów, zwykle udaru krwotocznego. Jeśli pojawiają się nagłe objawy neurologiczne, nie trzeba zgadywać, z jakim typem udaru ma się do czynienia. Trzeba działać od razu.