Co zrobić, gdy ma się niskie ciśnienie? Przyczyny i sposoby postępowania

Niskie ciśnienie tętnicze potrafi skutecznie zepsuć dzień: zawroty głowy przy wstawaniu, mroczki przed oczami, ciągłe zmęczenie, „pustka w głowie”. To nie tylko dyskomfort – przy nagłym spadku ciśnienia można zwyczajnie przewrócić się na ulicy czy w łazience. W praktyce to jednak problem, z którym da się żyć dość spokojnie, o ile zostanie dobrze rozpoznany i ogarnięty. Poniżej omówiono, skąd bierze się niskie ciśnienie, kiedy jest groźne i co realnie można zrobić na co dzień, żeby czuć się lepiej, a nie tylko „jakoś funkcjonować”.

Co to właściwie znaczy „niskie ciśnienie”?

O niskim ciśnieniu, czyli hipotonii, mówi się zazwyczaj wtedy, gdy wartości spadają poniżej 90/60 mmHg. U części osób takie liczby są normą i nie powodują żadnych dolegliwości – problem zaczyna się wtedy, gdy pojawiają się objawy: osłabienie, zawroty głowy, uczucie omdlewania.

Warto rozróżnić dwie sytuacje. Stała, „urodzona” tendencja do niższego ciśnienia przy dobrym samopoczuciu bywa tylko cechą organizmu i nie wymaga leczenia. Inaczej wygląda nagłe lub nasilające się obniżanie ciśnienia, zwłaszcza u osób, które wcześniej miały je prawidłowe lub wysokie. Tutaj zawsze trzeba się zastanowić, czy nie dzieje się coś poważniejszego.

Typowe objawy niskiego ciśnienia

Organizm zwykle bardzo wyraźnie sygnalizuje, że ciśnienie jest za niskie w stosunku do jego potrzeb. Do najczęstszych objawów należą:

• zawroty głowy, szczególnie przy gwałtownym wstawaniu lub pochylaniu się,
• uczucie „pustki” lub „szumu” w głowie,
• mroczki, „gwiazdki” przed oczami, chwilowe „ściemnienie” obrazu,
• osłabienie, senność, szybkie męczenie się,
• zimne dłonie i stopy, czasem bladość skóry,
• kołatanie serca w sytuacjach wysiłku lub stresu,
• skłonność do omdleń, szczególnie w dusznych pomieszczeniach.

Nie każdy objaw musi wystąpić u każdej osoby. Dla jednych głównym problemem będzie „uciekający obraz” przy wstawaniu, dla innych – ciągłe zmęczenie i zjazd energetyczny po południu.

Niskie ciśnienie bywa mniej groźne niż nieleczone nadciśnienie, ale gwałtowne spadki z utratą przytomności to już realne ryzyko urazu, np. przy upadku w łazience czy na schodach.

Najczęstsze przyczyny niskiego ciśnienia

Niskie ciśnienie może być „od zawsze”, ale może też pojawić się w konkretnym momencie życia. Dobrze jest zadać sobie pytanie: czy coś się ostatnio zmieniło? (leki, waga, tryb życia, choroby).

Przewlekle niskie ciśnienie „z natury”

U wielu szczupłych, młodych osób (szczególnie kobiet) niższe wartości ciśnienia są wrodzoną cechą. Taka osoba ma często np. 95/60 mmHg i czuje się dobrze, a słabość pojawia się tylko przy upałach, odwodnieniu czy miesiączce. W badaniach nic niepokojącego się nie stwierdza, serce i tarczyca działają prawidłowo.

W takiej sytuacji mówi się czasem o konstytucjonalnym, czyli „osobniczo niskim” ciśnieniu. Tu głównym celem nie jest sztuczne „pompowanie” ciśnienia, tylko nauczenie się funkcjonowania z własną fizjologią – odpowiednie nawadnianie, ruch, kilka prostych trików w codziennym życiu.

Odwodnienie i utrata płynów

Bardzo częsta, a często bagatelizowana przyczyna. Zbyt mała ilość wypijanych płynów, intensywne pocenie (upały, sport, praca fizyczna), biegunka, wymioty – wszystko to zmniejsza objętość krwi krążącej, a wraz z nią ciśnienie.

Czasem wystarczy kilka godzin w biegu, z samą kawą i symbolicznym łykiem wody, żeby osoba z tendencją do hipotonii zaczęła mieć wyraźne objawy: słabość, zawroty głowy, uczucie „rozjechania”.

Leki obniżające ciśnienie i inne preparaty

Nagłe pojawienie się niskiego ciśnienia często łączy się ze zmianą leczenia. Wpływ mogą mieć:

• leki na nadciśnienie (zbyt duża dawka, połączenie kilku preparatów),
• leki moczopędne,
• niektóre leki przeciwdepresyjne i przeciwlękowe,
• leki na przerost prostaty,
• niektóre leki na serce (np. beta-blokery).

Warto zwrócić uwagę również na suplementy diety i preparaty „ziołowe”. Niektóre z nich mogą nasilać działanie leków obniżających ciśnienie, nawet jeśli na ulotce wygląda to bardzo niewinnie.

Choroby ogólne i zaburzenia hormonalne

Niskie ciśnienie może być objawem innych problemów zdrowotnych, m.in.:

• niedoczynności kory nadnerczy (choroba Addisona),
• niedoczynności tarczycy,
• znacznej anemii (niedokrwistości),
• infekcji przebiegających z odwodnieniem i osłabieniem,
• ciężkich chorób przewlekłych, wyniszczających organizm.

Przy takich przyczynach niskie ciśnienie nie jest problemem samym w sobie, ale sygnałem ostrzegawczym. Tutaj skupianie się wyłącznie na „podniesieniu ciśnienia” domowymi sposobami mija się z celem – trzeba po prostu dotrzeć do źródła kłopotu.

Kiedy niskie ciśnienie jest groźne i wymaga pilnej konsultacji

Nie każda niska wartość na ciśnieniomierzu to powód do paniki. Są jednak sytuacje, w których nie ma sensu czekać i „obserwować” w domu:

• nagły, wyraźny spadek ciśnienia z uczuciem omdlewania, bladością, zimnym potem,
• utrata przytomności lub omdlenie (nawet jednorazowe),
• bóle w klatce piersiowej, duszność, kołatania serca pojawiające się razem z niskim ciśnieniem,
• podejrzenie odwodnienia z powodu biegunki, wymiotów, gorączki – zwłaszcza u osób starszych,
• niskie ciśnienie u osoby z rozpoznaną chorobą serca.

W takich sytuacjach najpierw liczy się bezpieczeństwo i wykluczenie ostrych stanów, a dopiero potem spokojne zastanawianie się nad stylem życia i nawykami.

Co zrobić doraźnie, gdy „spada ciśnienie”

Wielu osobom zależy przede wszystkim na tym, co można zrobić „tu i teraz”, kiedy zaczyna kręcić się w głowie. Kilka prostych działań potrafi uratować dzień.

Pozycja ciała i krążenie

Przy pierwszych objawach warto:

• usiąść lub położyć się,
• uniesć nogi powyżej poziomu serca (np. położyć je na krześle, na ścianie),
• rozluźnić zbyt obcisłe ubranie w okolicy talii, szyi.

Podniesienie nóg pomaga „ściągnąć” krew z kończyn dolnych do tułowia i mózgu, co często w ciągu kilku minut poprawia samopoczucie. Warto też unikać nagłego wstawania – lepiej robić to etapami: najpierw usiąść, chwilę odczekać, dopiero potem powoli się podnieść.

Nawodnienie i coś słonego

Bardzo często pomaga wypicie szklanki wody (lub wody z dodatkiem elektrolitów). Przy tendencji do niskiego ciśnienia można rozważyć nieco większą podaż płynów i soli – oczywiście, o ile nie ma przeciwwskazań (np. niewydolność serca, nerek).

Niewielka słona przekąska, rosołek czy woda z odrobiną soli mogą chwilowo podnieść ciśnienie, bo sól zatrzymuje wodę w organizmie i zwiększa objętość krwi.

Kawa, herbata, kofeina – z umiarem

Kofeina faktycznie może krótkotrwale podnieść ciśnienie i poprawić samopoczucie. Nie ma jednak sensu opierać całego dnia na litrach kawy. Zbyt duże dawki mogą wywołać kołatania serca, rozdrażnienie, a paradoksalnie później jeszcze większe zmęczenie.

Rozsądne podejście to 1–2 mocniejsze kawy lub ich odpowiednik w herbacie, ewentualnie połączone z dobrym nawodnieniem i regularnym jedzeniem.

Codzienne nawyki, które pomagają przy niskim ciśnieniu

Hipotonia rzadko znika całkowicie, ale można sprawić, że przestanie rządzić całym dniem. Największe znaczenie mają tu zwykłe, czasem nudne nawyki.

Ruch, ale mądrze

Regularna, umiarkowana aktywność fizyczna poprawia pracę układu krążenia i „uczy” naczynia krwionośne reagowania na zmiany pozycji ciała. Dobra baza to:

• szybkie spacery,
• jazda na rowerze,
• pływanie,
• łagodne ćwiczenia siłowe (szczególnie mięśnie nóg).

Najgorsze połączenie przy skłonności do niskiego ciśnienia to długie siedzenie + nagłe, intensywne ćwiczenia bez przygotowania i bez nawodnienia. Lepiej stawiać na regularność niż na zrywy.

Sen, wstawanie i rytm dnia

Zbyt krótki sen i życie w permanentnym niedospaniu sprzyjają „zjazdom” ciśnienia w ciągu dnia. Warto zadbać o względnie stałe godziny snu i pobudki. Przy porannym wstawaniu sensowne są proste triki:

• nie zrywać się z łóżka – najpierw usiąść, chwilę posiedzieć,
• zanim nogi dotkną podłogi, wykonać kilka ruchów stopami, napięć mięśni nóg,
• po wstaniu od razu wypić szklankę wody.

Diagnostyka i leczenie farmakologiczne niskiego ciśnienia

Niskie ciśnienie rzadko wymaga typowych „leków na podniesienie ciśnienia”. Zanim w ogóle będzie o nich mowa, trzeba ustalić, czy to samodzielny problem, czy objaw czegoś poważniejszego.

Co zwykle warto zbadać

Przy utrwalonych dolegliwościach lekarz może zlecić m.in.:

• morfologię krwi (w kierunku anemii),
• elektrolity, poziom sodu, potasu,
• TSH i hormony tarczycy,
• glukozę na czczo, czasem krzywą cukrową,
• EKG, a w razie potrzeby echo serca lub holter ciśnieniowy.

Często pomocny bywa dzienniczek ciśnienia: pomiar rano, w południe i wieczorem przez kilka–kilkanaście dni, z krótką notatką, jak minął dzień (stres, wysiłek, leki, miesiączka itd.). Dzięki temu łatwiej wychwycić wzorce i sytuacje wywołujące największe spadki.

Leki – kiedy faktycznie są potrzebne

Typowe leki podnoszące ciśnienie (np. midodryna, fludrokortyzon) stosuje się raczej w bardziej nasilonych, uporczywych przypadkach, np. przy omdleniach z powodu hipotonii ortostatycznej (spadek ciśnienia przy wstawaniu). Zawsze jest to decyzja indywidualna, po wykluczeniu przeciwwskazań.

Przy łagodniejszej hipotonii znacznie częściej koryguje się:

• dawkowanie leków obniżających ciśnienie lub działających moczopędnie,
• niedobory (np. żelaza, witaminy B12),
• zaburzenia hormonalne (tarczyca, nadnercza).

Same „tabletki na ciśnienie w dół” bez uporządkowania całości leczenia mają sens tylko w wybranych sytuacjach i muszą być ściśle kontrolowane.

W praktyce u większości osób z przewlekle niskim ciśnieniem największy efekt daje połączenie: lepsze nawodnienie + ruch + mądrze dobrane leki podstawowe + unikanie gwałtownych zmian pozycji ciała.

Podsumowanie: realne podejście do niskiego ciśnienia

Niskie ciśnienie nie musi oznaczać choroby, ale też nie powinno być wiecznie zbywane stwierdzeniem „taka uroda”. Jeżeli pojawiają się realne objawy: zawroty głowy, omdlenia, przewlekłe osłabienie, warto sprawdzić, czy za hipotonią nie stoją inne problemy – odwodnienie, leki, anemia, zaburzenia hormonalne czy choroby serca.

Najczęściej skuteczne podejście łączy kilka elementów: regularne picie płynów (często więcej niż intuicyjnie się wydaje), sensowną ilość soli w diecie, ruch dopasowany do możliwości, ostrożne wstawanie, kontrolę przyjmowanych leków oraz – w wybranych przypadkach – leczenie przyczynowe lub farmakologiczne wsparcie ciśnienia. Taki zestaw zwykle pozwala przejść z trybu „ciągle słabo” do względnie stabilnego funkcjonowania, nawet jeśli ciśnieniomierz nadal pokazuje wartości po „niższej” stronie normy.